Qoqshol (lot. tetanus) — bu asab tizimining shikastlanishi, skelet mushaklarining tonik tirishishi va umumiy talvasalar bilan namoyon bo‘lishi bilan tavsiflanadigan o’tkir yuqumli kasallik. Ushbu maqolada kasallikning yuqish yo‘llari, uning qo‘zg‘atuvchisi, kasallikning klinik belgilari, qoqsholga qarshi shoshilinch profilaktika

Hozirgi kunda zamonaviy ortopedik stomatologiya yutuqlari shuni ko‘rsatadiki, estetik protezlash amaliyoti sun’iy tishlar rangini imkon qadar tabiiylik va aniqlik asosida tanlashni talab qilmoqda. Sun’iy tishlar rangini aniqlashning an’anaviy, raqamli, skanerlash kabi birqancha turlari mavjud. Shu kungacha mazkur xilma-xil usullarning o‘zaro qiyosiy samaradorligi yetarlicha tahlil qilinmagan. Texnika va texnologiyalar qanchalik rivoj topib bormasin, sun’iy tishlar rangini aniqlash usullari shunchalik munozarali masalaga aylanmoqda. Chunki so‘nggi vaqtlarda usullar ko‘p kashf etildi, biroq ularning real amaliyotda tadbiq etilayotganlari turli sabablarga ko‘ra tahlil qilish cheklangandir. Ushbu maqolada ayrim usullarning afzalliklari, kamchiliklari va klinik qo‘llanilishi, shuningdek, ranglar aniqligiga ta’sir etuvchi omillar haqida qisqacha muhokama qilingan.

Ma’lumki, bo’lajak tibbiyot mutaxassislarini kasbiy faoliyatga muvaffaqiyatli tayyorlash ularning psixofiziologik imkoniyatlari va shaxsiy fazilatlariga yuqori talablarni qo’yadi. Va bu yuklamalar har doim ham talabalarning psixo-emotsional tayyorgarligi darajasiga mos kelmaydi, ularning sog’lig’i va funktsional zaxiralarini hisobga oladi. Axir, talabalar asabiy va hissiy stress va ijtimoiy ishonchsizlik kabi omillar ta’siriga ko’proq moyil bo’lgan maxsus ijtimoiy guruhdir. O‘rta maktabni bitirish imtihonlari, oliy o‘quv yurtlariga kirish imtihonlaridagi stress, odatiy turmush tarzidagi o‘zgarishlar ularning salomatligi va hayot sifatiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.So’nggi paytlarda talaba yoshlarning sog’lig’ining barqaror yomonlashuvi kuzatilmoqda [1,2].

Onaning qandli diabeti avlodning o‘n ikki barmoqli ichakdagi tomir-to‘qima tuzilmalarining morfologik holatiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, diabet sun’iy yo‘l bilan chaqirilgan onalardan tug‘ilgan kalamushlarda ichak devori qalinligining kamayishi, kapillyar zichligining pasayishi, tomirlarning bazal membranasining qalinlashishi va VEGF (tomir endoteliy o‘sish omili) ekspressiyasining kamayishi kuzatilgan. Bu o‘zgarishlar mikrotsirkulyatsiyaning buzilishi va diabetik angiopatiyaning rivojlanishiga olib kelishini ko‘rsatadi, bu esa ichakning funksional faolligiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Olingan ma’lumotlar ushbu o‘zgarishlarni kompensatsiya qilish mexanizmlari va ularni tuzatish usullarini o‘rganishga yo‘naltirilgan qo‘shimcha tadqiqotlar o‘tkazish zarurligini ta’kidlaydi.

Eksperimental insult dinamikasida gepatotsitlarning mitoxondrial va mikrosomal fraktsiyalarining antioksidant faolligi o'rganildi. Jigarning mikrosomal fraktsiyasida bosh miya ishemiya-reperfuziyasidan so'ng, malondialdegid va o'rta molekulyar peptidlar tarkibining ko'payishi fonida antiperoksid faolligining oshishi va superoksiddesmutaza faolligining pasayishi kuzatildi. Jigarning mitoxondrial fraktsiyasida antiperoksid tizim fermentlarining faolligi oshdi va reperfuziyadan keyin 6 soatgacha engil og'ish bilan antiradikal himoya fermentining pasayishi qayd etildi.

Turli xil ilmiy tekshiruvlar va tadqiqotlarga qaraganda zo`riqish bosh og`rig`i umumiy populyatsiyada 30% dan 70% gacha uchrashi aniqlangan ya`ni aholining har 3 tasidan bittasida uchraydi.

 Braziliya aholisining 52,8% ida bosh og`rig`i uchraydi.

Ushbu ko`rsatkich arab davlatlaridan Qatarda 72,5% va Ummonda 83,6 % ni tashkil etadi. Zambiya davlatida 61,6% ni tashkil etsa,Tailandda esa 54,% ni tashkil etadi.

Maqolada 1-tip qandli diabet (QD1) bilan kasallangan o‘smirlarning glikemiya darajasiga qarab og‘iz suyuqligi tarkibi o‘rganilgan. Glyukozaning yuqori darajasi fonida proinflammator sitokinlar (IL-1β, TNF-α, IL-8) miqdori oshgani, antiinflammator va angiogen markerlar (IL-10, VEGF-A) esa kamaygani aniqlangan. Ushbu holat parodont to‘qimalarida yallig‘lanish va destruktiv jarayonlarning rivojlanishini ko‘rsatadi. Tadqiqot natijalari og‘iz suyuqligini QD1 bilan kasallangan o‘smirlar uchun parodontal kasalliklarni erta aniqlashda samarali, noinvaziv diagnostika vositasi sifatida qo‘llash imkoniyatini beradi.

Surunkali buyrak kasalligi (SBK) organizmga, jumladan ogʻiz boʻshligʻi to‘qimalariga tizimli ta’sir ko‘rsatadi. Ushbu sharh maqolasining maqsadi — SBKga chalingan bemorlarda parodont va ogʻiz shilliq qavatining shikastlanishlari uchrashish chastotasi, klinik kechishi va patogenetik mexanizmlarini tahlil qilishdir. Adabiyot ma’lumotlari umumlashtirilgan, asosiy klinik belgilari muhokama qilingan, shuningdek ushbu toifa bemorlarda stomatologik asoratlarning oldini olish va davolash yo‘nalishlari ko‘rib chiqilgan.

Recently, the methods of dental rehabilitation of adults suffering from various diseases of the organs and tissues of the oral cavity have improved significantly, due to the introduction of new technologies, equipment, tools and materials into practical dentistry. At the same time, unavoidable difficulties arise in the treatment of dental, periodontal, and oral mucosa diseases in patients with chronic kidney disease (CKD).

Bolalarda allergik rinit (AR) va rinosinusit odatda burun yo'llarida yallig'lanish jarayonlari bilan bog'liq bo'lib, turli darajadagi nafas olish disfunktsiyasiga olib keladi. Ushbu tadqiqot sinusitli bolalarda allergik rinitni davolashning an'anaviy va keng qamrovli usullarini solishtirishga qaratilgan.

Usullari: bemorlar qiyosiy tahlil qilish uchun ikki guruhga bo'lingan. 1-guruh (n=20) an'anaviy konservativ terapiyani oldi, 2-guruh (n=20) PARI-SINUS ingalyatori yordamida qo'shimcha ingalyatsiya terapiyasidan o'tdi. Natijalar: pulsatsiyalanuvchi aerozol orqali yuborilgan kortikosteroid budesonid bilan PARI-SINUS ingalyatori yordamida an'anaviy konservativ terapiya va ingalyatsiya terapiyasini olgan 2-guruh parametrlarda yuqori dinamikani namoyish etgani aniq. Bu davoning qulay natijalarini ta'kidlab, kompleks davolash samaradorligini ko'rsatadi. Xulosa: rinosinusit va allergik rinit bilan og'rigan bolalarni kompleks tekshirish va davolash PARI-SINUS usulini an'anaviy terapiyaga kiritish uchun oqilona va samarali degan xulosaga keldik.

Furosemid kuchli diuretik dori vositasi bo’lib, turli kasalliklarni davolashda, jumladan, surunkali yurak etishmovchiligi bilan hastalangan bemorlarni davolashda keng qo’llaniladi. Ba’zi hollarda gipokaliemiya, yurak ritmining buzilishi kabi nojo’ya holatlarni keltirib chiqaradi. Furosemiddan zaxarlanishni oldini olish va terapevtik samarasini baholash uchun dori moddasining qondagi konsentrasiyasini aniqlash uslubi ishlab chiqildi. Bunda yuqori samarali suyuqlik xromatografiya (YSSX) usulidan foydalanildi. Furosemidni qon plazmasidan ajratib olishda etilatsetat bilan ekstraktsiya qilindi. Olingan ekstraktlar mobil fazada – atsetonitril va 1% sirka kislota eritmasining (30:70) aralashmasida eritilib, xromatografiya qilindi. Xromatogrammada furosemidning ushlanish vaqti 4,3 daqiqani tashkil etdi. Surunkali yurak etishmovchiligi bilan hastalangan bemorlarning qoni 2, 4, 6 soat vaqt oraligida tekshirildi. Olingan natijalar surunkali yurak etishmovchiligi bo’lgan  bemorlarni davolanish jarayonida furosemidni terapevtik monitoringini amalga oshirishga yaroqli ekanligini ko’rsatdi.

Metabolik sindrom (MS) – bu o‘zaro bog‘liq metabolik buzilishlar majmuasi bo‘lib, abdominal semizlik, insulinga chidamlilik, arterial gipertenziya, dislipidemiya va giperglikemiyani o‘z ichiga oladi. Bu o‘zgarishlar yurak-qon tomir kasalliklari (YuQTK) xavfini, ayniqsa erkaklar orasida, sezilarli darajada oshiradi. Ushbu sharh MS bo‘lgan erkaklarda yurak-qon tomir buzilishlarining patogenetik mexanizmlari haqidagi zamonaviy qarashlarni yoritadi. Diqqat insulinga chidamlilik, surunkali yallig‘lanish, endotelial disfunktsiya, gormonal holat va jinsga oid farqlarga qaratilgan. Shuningdek, klinik va prognoz jihatlari ham ko‘rib chiqiladi.

Jamiyat tomonidan orttirilgan pnevmoniya fokal xususiyatga ega bo'lib, yosh guruhda, ya'ni 6 oygacha bo'lgan davrda, deyarli 100% hollarda pnevmoniyaning o'choq shakli tashxisi qo'yilgan. Bolalarning yoshi o'sishi bilan segmentar va polisegmental shakllar soni ko'paydi. Jamiyat tomonidan orttirilgan pnevmoniya kursi metabolik fermentlar faolligining o'zgarishi bilan kechadigan vegetativ holatning holatiga bog'liq.

Semizlik zamonaviy sog‘liqni saqlash tizimining eng dolzarb muammolaridan biri bo‘lib, u metabolik sindrom, 2-tip qandli diabet va yurak-qon tomir asoratlarining rivojlanishi bilan bog‘liq. Ratsion, jismoniy faollik va dori vositalariga asoslangan konservativ usullar samaradorligining cheklanganligi sababli, endoskopik muolajalarga, xususan, ichki me’da ballonini o‘rnatishga bo‘lgan qiziqish ortib bormoqda. Davolash samaradorligiga ta’sir qiluvchi qo‘shimcha omillardan biri bu me’da pildig‘ining funksional holatidir.

 Onalarning yoshi 16 yoshdan 43 yoshgacha bo'lgan. Ikkinchi yoki keyingi homiladorlikdan 38 nafar bola tug'ilgan (63,3%). 25 (41,6%) ayolda og'ir akusherlik tarixi qayd etilgan. Olingan natijalarni tahlil qilish natijasida bizda ko‘rikdan o‘tkazilgan erta tug‘ilgan chaqaloqlarning 28 nafar (46,69%) onasi joriy homiladorlik davrida yuqumli kasalliklarga chalinganligi aniqlandi. Olingan natijalar, shuningdek, gerpes virusi homiladorlik davrida onalarning 11,5% da, sitomegalovirus 7% da aniqlanganligini ko'rsatdi; qizilcha virusi 7,7% hollarda topilgan. Tadqiqot davomida onaning somatik holatiga e'tibor qaratildi: infektsiya, xususan, onalarda siydik yo'llari infektsiyasi, biz tomonidan 2 holatda (3,3%), surunkali arterial gipertenziya - 1 (1,6%) ayolda qayd etilgan. Surunkali adneksit, salpingooforit, bachadon bo'yni eroziyasi kabi surunkali ginekologik kasalliklar 10 (16,6%) holatni tashkil etdi.

Qon tomir anomaliyalari pediatriya amaliyotida uchraydigan murakkab patologiyalardan biridir. Klassik davolash usullari — skleroterapiya, jarrohlik rezektsiya, propranolol va steroidlar ko‘pincha to‘liq natija bermaydi va bemorlarning hayot sifatini sezilarli darajada cheklaydi. So‘nggi yillarda mTOR yo‘lining ingibitori bo‘lgan sirolimus murakkab va rezistent qon tomir anomaliyalarini davolashda istiqbolli dori sifatida o‘rganilmoqda.

Ushbu maqola glial o‘smalarni, xususan astrositoma, oligodendroglioma, ependimoma va glioblastoma kabi o‘sma turlarini MRI yordamida aniqlash bo‘yicha zamonaviy usullarga bag‘ishlangan. MRI (Magnit-rezonans tomografiya) tibbiy diagnostikaning eng asosiy vositalaridan biri bo‘lib, yuqori aniqlikda to‘qima strukturasini aks ettiradi. Glial o‘smalarning chegarasi noaniq va infiltrativ xususiyatga ega bo‘lgani sababli, ularni to‘liq aniqlash murakkab vazifa bo‘lib qolmoqda. Maqolada T1, T2, FLAIR, DWI kabi MRI modalitlari, sun’iy intellekt asosida avtomatik aniqlash modellari (CNN, U-Net), 3D splayn interpolatsiyasi va radiomika texnologiyalari tahlil qilinadi. Muammolar sifatida past darajali gliomalarni aniqlashdagi qiyinchiliklar, MRI kontrast chegaralari, segmentatsiya xatoliklari keltirib o‘tilgan. Maqola oxirida ushbu muammolarni bartaraf etish uchun zamonaviy texnologiyalar asosida takliflar beriladi. Tadqiqot MRI asosidagi diagnostikani avtomatlashtirish va aniqlikni oshirishga qaratilgan bo‘lib, klinik tibbiyotda katta ahamiyatga ega.

Shuningdek, maqolada chuqur o‘rganilgan mashinali o‘qitish modellari yordamida o‘smalarni avtomatik tarzda aniqlash, joylashuvi va darajasini belgilash bo‘yicha yondashuvlar tahlil qilinadi. Ayniqsa, konvolyutsion neyron tarmoqlari (CNN) va U-Net segmentatsiya tarmog‘i yordamida MRI tasvirlaridan olingan ma’lumotlar asosida gliomaning tuzilmasi va hajmini aniqlash usullari keltirilgan. Radiomika usuli orqali esa MRI tasvirlardan olingan yuzlab statistik va tekstura xususiyatlari asosida o‘smalarning malignlik darajasini baholash imkoniyati ko‘rib chiqiladi. Bundan tashqari, segmentatsiya aniqligini oshirish va chekka aniqlashdagi xatoliklarni kamaytirish uchun 3D splayn interpolatsiya asosidagi modellardan foydalanishning afzalliklari muhokama qilingan. Maqola diagnostika jarayonini avtomatlashtirish va klinik qaror qabul qilish tizimlarini rivojlantirishda muhim nazariy va amaliy asos bo‘lib xizmat qiladi.

Splenektomiyadan keyingi davrlarda ingichka ichak tutqichining limfa tugunlari, birinchi navbatda, po’stloq moddada kompensator ravishda ortdi. A’zolarni saqlaydigan va o’rnini bosuvchi jarrohlik aralashuvlaridan so’ng, ingichka ichak tutqichining limfoid apparati kompensator jarayonda ishtirok etishi aniqlandi. Ingichka ichak tutqichining limfa tugunlari nafaqat funktsional faol bo’lib qolmay, balki ulardagi limfoid to’qimalarning ko’payishi ortdi.

Taloqni olib tashlashni timus va limfa tugunlarining morfofunksional holatiga ta’siri splenektomiyadan 1, 3, 6 oy o’tgach, 60 ta katta yoshli kalamushlarda o’rganildi. Gistologik, morfometrik va statistik tadqiqot usullaridan foydalangan holda, splenektomiya timus va limfa tugunlari holatining o’zgarishiga, ularning tuzilishi va funksional ko’rsatkichlariga sezilarli ta’sir ko’rsatishi aniqlandi. Taloqni olib tashlash natijasida yuzaga keladigan tarkibiy o’zgarishlar va bu a’zolar tomonidan bajariladigan funksiyalar o’rtasidagi bog’liqlik ko’rsatilgan.